Free Software : Er hægt að græða á að gefa hugbúnað?

4. júní 2004

Hvernig í ósköpunum er hægt að græða á að gefa hugbúnað? Er það hægt? Hvernig virkar þetta eiginlega? Þessar spurningar brenna á vörum margra, en fáir virðast fá nokkurn botn í þetta. Sem mikill aðdáandi opins hugbúnaðar (Open Source), er ég alloft spurður um 'þetta Linux dæmi' og hvernig þetta virki með þessi 'ókeypis' forrit (Free Software).

Þessar vangaveltur eru hjá mörgum byggðar á grundvallarmisskilningi. Á ensku er talað um Free Software, sem virðist liggja beinast við að þýða sem Ókeypis hugbúnaður, en það er alls ekki rétt þýðing. Rétt þýðing er Frjáls hugbúnaður. Það er mikill munur á 'ókeypis' og 'frjáls' ekki satt? Á ensku vill svo óheppilega til að þetta er sama orðið. Þetta er sumsé 'fjáls' hugbúnaður, ekki endilega 'ókeypis' hugbúnaður.

Vissulega er mikið til af 'ókeypis', 'frjálsum' hugbúnaði. Það kann að vera að það kosti (nánast) ekkert að verða sér útum þennan hugbúnað, en í raun kostar það í mörgum tilfellum sérfræðikunnáttu og umtalsverðan tíma að koma þessum hugbúnaði þannig fyrir að hægt sé að nota hann að einhverju gagni.

Sennilega getur hver sá sem er nógu ákveðinn, náð sér í RedHat, SuSE eða Mandrake dreifingu og sett upp GNU/Linux á tölvunni sinni án þess að kosta miklu til nema tíma og tárum. En það er eins víst að viðkomandi verði ekki endilega jafn ágengt með að nota allan þann hugbúnað sem hann var að enda við að setja upp. Þarna er á ferðinni mun öflugra grunn-stýrikerfi en MS-Windows 'stýrikerfið', og oftast þarf allnokkra þekkingu til að nota það að einhverju marki. Það sumsé útheimtir amk. einhvern kostnað í formi þekkingar að hafa gagn af þessum hugbúnaði.

En hvað felst í því að hugbúnaður sé frjáls hugbúnaður? Þetta þýðir aðallega að hugbúnaðurinn er laus við viðjar og höft atriða eins og einkaleyfa, einkaréttar, séreignarréttar og hvers konar leyndar. Þetta þýðir að hver sem er, sem nennir að bera sig eftir frumkóða forritanna, getur skoðað hvernig hugbúnaðurinn er gerður og breytt honum að villd eftir þörfum. Þetta hefur einnig í för með sér að ef viðkomandi hefur sérþarfir varðandi hugbúnaðinn, getur sá hinn sami breytt virkni hans eða látið breyta henni án þess að þurfa að fá höfund hugbúnaðarins til þess.
Auk þessa getur hvaða almennur notandi skoðað frumkóða hugbúnaðarins og leiðrétt hann ef þeir uppgötva villur í honum (peer review). Það er ekki ólíklegt að þessi eiginleiki, peer-review tugþúsunda notenda, sé ein helsta ástæða þess hve 'frjálsi' hugbúnaðurinn er miklu öruggari (secure) heldur en lokaður, 'ófrjáls' hugbúnaður, því þar hafa einungis höfundarnir og fáir útvaldir aðgang að frumkóðanum til athugunar.

Gott dæmi um hið andstæða (þe. ekki frjálsan hugbúnað) má nefna 'stýrikerfið' Windows frá Microsoft og Office hugbúnaðinn allan sem því fylgir, gegn hraustlegu gjaldi að sjálfsögðu. Þessi hugbúnaður er eins langt frá því að vera 'frjáls' og hugsast getur. Hugbúnað þennan verður að kaupa dýrum dómi, og samþykkja alls kyns skilyrði sem þekja fjölda síðna með smáu letri áður en hann er tekinn í notkun.

Reyndar er það skoðun mín að flestir einstaklingar (heimili) sem nota Windows 'stýrikerfið' fái hugbúnaðinn 'lánaðan' (sem sagt, steli honum) frekar en borga fyrir hann, og setji hann upp á vélarnar sínar án þess að hafa til þess tilskilin leyfi. Flest alvöru fyrirtæki borga hins vegar fyrir Microsoft hugbúnaðinn fullt gjald, sem skilar sér náttúrulega í auknum kostnaði við rekstur þeirra og þar af leiðandi hærra vöruverði til einstaklinga. Já, þetta er að sjálfsögðu allt ein stór hringekja eins og allt er fjármál varðar.

En þá er það aftur að spurningunni "Er hægt að græða á að gefa hugbúnað?"
Svarið er tvímælalaust "já".

Þessu til rökstuðnings bendi ég á 'ófrjálsa' hugbúnaðinn frá Microsoft sem ég minnist á hér að framan. Hann er til dæmis 'gefinn' flestöllum háskólanemum undir hatti sérsamninga háskólanna við Microsoft fyrirtækið. Oftast er greitt lágmarksgjald til að standa undir kostnaði við fjölföldun og þessháttar svipað og þegar ekta frjálsum hugbúnaði er dreift. Þessir samningar eru nefndir á ensku 'campus-agreement'. Á þessu stórgræða Microsoft menn síðar meir þegar þessir sömu háskólanemar eru komnir út í atvinnulífið og vilja að sjálfsögðu að fyrirtækin kaupi þann hugbúnað sem nemarnir kynntust og lærðu að nota í skóla.

En hvað þá með frjálsa hugbúnaðinn? Jú, auðvitað græða allir á að geta náð sér í hugbúnað sem kemur til móts við þarfir án þess að þurfa að borga fyrir hann. Það eru til mörg fyrirtæki sem nota til dæmis GNU/Linux dreifingar daglega við þróun hugbúnaðar sem krefst meira öryggis en Windows 'stýrikerfið' býður uppá. Sem dæmi má nefna bankana og fluggagnageirann þar sem notkun frjáls hugbúnaðar er mjög algeng.

Já lesandi góður, þú getur óhræddur stigið upp í flugvél og treyst því að Windows 'stýrikerfið' kemur áreiðanlega hvergi við sögu í veigamestu þáttum þess ferlis sem þarf til að koma flugvélinni örugglega á áfangastað.

Myndirðu treysta peningunum þínum hjá banka sem þú vissir að notaði eingöngu Windows vélar? Myndirðu fljúga með flugvél sem hefði Windows stýrikerfi?

Kristinn Örn Torfason

Aftur á forsíðu